Chính sách chỉ thực sự “sống” nhờ địa phương
Hiện nay, thương mại điện tử đang góp phần tái cấu trúc phương thức sản xuất - phân phối - tiêu dùng. Tuy nhiên, thực tiễn triển khai cho thấy, không phải mọi chương trình thúc đẩy thương mại điện tử đều đạt hiệu quả như kỳ vọng. Điểm phân hóa không nằm ở chính sách, mà nằm ở cách chính sách “chạm đất”, tức vai trò của địa phương.
Thời gian qua, Bộ Công Thương đã triển khai hàng loạt chương trình hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi số, mở rộng kênh phân phối trực tuyến, thúc đẩy tiêu thụ sản phẩm qua nền tảng số. Tuy nhiên, theo ông Hoàng Ninh, Phó Cục trưởng Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương), yếu tố quyết định sự thành công của các chương trình này không chỉ nằm ở thiết kế chính sách, mà chính là sự đồng hành của địa phương.
Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, Phó Cục trưởng Hoàng Ninh nhấn mạnh, trong quá trình triển khai, Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số đã phối hợp với nhiều tỉnh, thành phố thông qua các hoạt động cụ thể như thúc đẩy liên kết vùng, hỗ trợ chuyển đổi số chợ truyền thống, đào tạo kỹ năng số cho doanh nghiệp và hộ kinh doanh. Những mô hình này đều đem lại hiệu quả rõ nét với sự tham gia chủ động, sát sao của chính quyền địa phương.
“Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số đã phối hợp với nhiều tỉnh, thành phố thông qua các hoạt động cụ thể như thúc đẩy liên kết vùng, hỗ trợ chuyển đổi số chợ truyền thống, đào tạo kỹ năng số cho doanh nghiệp và hộ kinh doanh. Tuy nhiên, những mô hình đem lại hiệu quả rõ nét đều có sự tham gia chủ động, sát sao của chính quyền địa phương”, ông Hoàng Ninh nói.
Thương mại điện tử đang góp phần tái cấu trúc phương thức sản xuất - phân phối - tiêu dùng. Ảnh minh hoạ
Bởi lẽ, thương mại điện tử không thể phát triển trong môi trường “áp đặt từ trên xuống”. Đó là một hệ sinh thái đòi hỏi sự tham gia đồng bộ của doanh nghiệp, hộ kinh doanh và người dân - những chủ thể mà chỉ chính quyền cơ sở mới có khả năng tiếp cận sâu sát, thường xuyên. Khi địa phương vào cuộc, chính sách đóng vai trò hướng dẫn từng hộ kinh doanh mở gian hàng trực tuyến, đến tổ chức đào tạo kỹ năng livestream, hay hỗ trợ logistics, thanh toán.
Thực tế cho thấy, nhiều địa phương đã chủ động “bản địa hóa” các chương trình thương mại điện tử, biến các sáng kiến mang tính trung ương thành những mô hình phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội tại chỗ. Đây chính là yếu tố tạo nên sự khác biệt về hiệu quả.
Một trong những điểm nghẽn lớn nhất của thương mại điện tử tại Việt Nam là “độ sâu thâm nhập” vào khu vực kinh tế cơ sở - nơi tập trung hàng triệu hộ kinh doanh nhỏ lẻ, làng nghề truyền thống, chợ dân sinh. Nếu không có sự dẫn dắt của địa phương, các chủ thể này khó có thể tự mình tiếp cận và tận dụng các nền tảng số. Do đó, địa phương không chỉ là “cầu nối” giữa chính sách và thực tiễn, mà còn là “bộ lọc” giúp điều chỉnh, thích ứng chính sách với từng bối cảnh cụ thể.
Bài học lan tỏa từ cơ sở
Một trong những nghịch lý lớn nhất trong phát triển thương mại điện tử hiện nay là chính sách không thiếu, nền tảng không thiếu, nhưng mức độ tham gia của khu vực kinh tế cơ sở, đặc biệt là làng nghề, hộ kinh doanh nhỏ lẻ vẫn còn hạn chế. Không ít chương trình hỗ trợ sau khi triển khai rầm rộ đã nhanh chóng “hạ nhiệt”, bởi không tạo được sự thay đổi thực chất từ gốc.
Thực tế, khi người dân chưa có kỹ năng số, chưa thay đổi thói quen kinh doanh, chưa nhìn thấy lợi ích cụ thể, thương mại điện tử vẫn chỉ dừng lại ở khẩu hiệu. Tại khu vực Phú Xuyên cũ, nay là xã Phượng Dực (Hà Nội), một mô hình chuyển đổi số mang tính thực tiễn cao đã được triển khai với cách tiếp cận rất khác, không bắt đầu từ nền tảng, mà bắt đầu từ con người. Thay vì chờ doanh nghiệp tự thích ứng, chính quyền địa phương chủ động “đi từng ngõ, gõ từng nhà”, đưa thương mại điện tử đến tận các hộ sản xuất, làng nghề - nơi lâu nay vẫn đứng ngoài dòng chảy số.
Với mục tiêu “mỗi mái nhà là một gian hàng trực tuyến”, mô hình “Phú Xuyên số” do ông Lê Văn Bính, Bí thư Đảng uỷ, Chủ tịch HĐND xã Phượng Dực khởi xướng, không chỉ dừng ở việc hỗ trợ mở gian hàng, mà tập trung vào thay đổi tư duy kinh doanh, trang bị kỹ năng số và xây dựng hệ sinh thái tiêu thụ sản phẩm trên nền tảng số. Đây cũng là cách mà địa phương từng bước tháo gỡ điểm nghẽn lớn nhất của thương mại điện tử, làm sao để người dân thực sự tham gia, chứ không chỉ “có mặt” trên nền tảng.
Khi người dân chưa có kỹ năng số, chưa thay đổi thói quen kinh doanh, chưa nhìn thấy lợi ích cụ thể, thương mại điện tử vẫn chỉ dừng lại ở khẩu hiệu. Ảnh minh hoạ: Minh Trang
Từ góc nhìn của người trực tiếp triển khai, chia sẻ tại Diễn đàn Chuyển đổi số ngành Công Thương, ông Lê Văn Bính cho rằng, chuyển đổi số không thể chỉ dừng ở cấp vĩ mô hay doanh nghiệp lớn, mà phải bắt đầu từ chính những làng nghề, hộ sản xuất nhỏ lẻ. Đây là nơi mà nếu không có sự “đánh thức”, thương mại điện tử sẽ mãi là khái niệm xa vời.
Sau một giai đoạn triển khai, mô hình không chỉ dừng lại ở việc “lên sàn”, mà đã tiến thêm một bước, làm chủ truyền thông số. Địa phương tổ chức đào tạo trực tiếp cho người dân từ cách quay video, viết kịch bản, chuẩn hóa hình ảnh sản phẩm, đến vận hành các kênh bán hàng trên Facebook, YouTube, TikTok. Chỉ trong một tháng, hơn 1.000 video được sản xuất, thu hút khoảng 15 triệu lượt xem - một con số cho thấy sức bật của kinh tế số khi được tổ chức bài bản từ cơ sở.
Không chỉ Phú Xuyên, tại nhiều hợp tác xã ở các địa phương, khi có sự đồng hành của chính quyền cơ sở, thương mại điện tử mới thực sự trở thành “công cụ sinh kế”. Tại Sa Pa, bà Sùng Thị Lan, Giám đốc Hợp tác xã Mường Hoa - 1 đơn vị hoạt động trong lĩnh vực dịch vụ chia sẻ với phóng viên Báo Công Thương rằng, trước đây việc tiếp cận khách hàng chủ yếu dựa vào các công ty lữ hành truyền thống, quy mô nhỏ và phụ thuộc lớn vào mùa vụ. Tuy nhiên, khi địa phương hỗ trợ đào tạo kỹ năng số, hướng dẫn quảng bá trên các nền tảng trực tuyến, hợp tác xã đã từng bước chủ động hơn trong việc tiếp cận du khách.
Theo bà Lan, điều quan trọng không chỉ là “đưa sản phẩm lên mạng”, mà là biết cách kể câu chuyện về văn hóa bản địa, về trải nghiệm du lịch đặc trưng của Sa Pa thông qua các video, hình ảnh và nội dung số. Nhờ đó, lượng khách tiếp cận tăng lên rõ rệt, đặc biệt là nhóm khách trẻ và khách quốc tế tìm kiếm thông tin qua nền tảng số. “Nếu không có sự hỗ trợ từ địa phương trong đào tạo và định hướng, chúng tôi rất khó tự mình làm được điều này”, bà Lan chia sẻ.
Trong khi đó, tại Thái Nguyên, ông Tống Văn Viện, Chủ tịch kiêm Giám đốc Hợp tác xã nông sản Phú Lương cũng nhìn nhận, thương mại điện tử là cơ hội lớn để nâng tầm giá trị sản phẩm chè. Tuy nhiên, ông cho rằng rào cản lớn nhất ban đầu là tâm lý e ngại thay đổi và thiếu kỹ năng của người sản xuất.
“Ban đầu, nhiều hộ dân chỉ quen bán buôn truyền thống, chưa tin vào việc bán hàng qua mạng. Nhưng khi được địa phương hỗ trợ đào tạo, kết nối với các sàn thương mại điện tử, đồng thời hướng dẫn xây dựng thương hiệu, bao bì, truy xuất nguồn gốc, sản phẩm chè của hợp tác xã đã từng bước tiếp cận được thị trường rộng hơn”, ông Viện trao đổi với phóng viên Báo Công Thương
Đáng chú ý, việc tham gia thương mại điện tử còn buộc các hợp tác xã phải chuẩn hóa quy trình sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm để đáp ứng yêu cầu của thị trường.
Có thể thấy, điều tạo nên khác biệt chính là cách địa phương vào cuộc. Chính quyền cơ sở thực sự sát dân, hiểu dân, kiên trì “cầm tay chỉ việc”, thì những khái niệm tưởng chừng xa vời như thương mại điện tử mới dần trở thành công cụ mưu sinh quen thuộc. Từ đó, kinh tế số bắt đầu hình thành, vận hành ngay từ từng làng nghề, từng hợp tác xã, từng hộ kinh doanh cụ thể.
Thực tế cho thấy, nhiều địa phương đã chủ động “bản địa hóa” các chương trình thương mại điện tử, biến sáng kiến mang tính trung ương thành những mô hình phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội tại chỗ. Đây chính là yếu tố tạo nên sự khác biệt về hiệu quả.
