Nâng chất kinh tế tập thể, gia tăng giá trị tôm, cua, lúa
Với thế mạnh vượt trội về thủy sản và nông nghiệp, Cà Mau có đầy đủ điều kiện hình thành các vùng sản xuất quy mô lớn. Tuy nhiên, thị trường hiện nay ngày càng đòi hỏi cao về tiêu chuẩn chất lượng, khả năng truy xuất nguồn gốc và sự ổn định của nguồn cung. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết là phải nâng cao thực chất năng lực cho từng HTX, thay vì chỉ chú trọng mở rộng về số lượng.
HTX Tài Thịnh Phát Farm liên kết sản xuất cua với 320 hộ trên diện tích 960 ha, góp phần hình thành vùng nguyên liệu ổn định (Ảnh: T.N).
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Cà Mau, trong 9 tháng đầu năm 2026, toàn tỉnh thành lập mới 22 HTX. Hiện tại, địa phương có tổng cộng 437 HTX nông nghiệp với hơn 17.600 thành viên; trong đó 347 đơn vị hoạt động ổn định, đi vào thực chất. Cùng với đó là 4 liên hiệp HTX và 851 tổ hợp tác với hơn 21.200 tổ viên, hoạt động trên nhiều lĩnh vực từ thủy sản, trồng trọt, chăn nuôi đến lâm nghiệp, diêm nghiệp và sản xuất tổng hợp.
Để nâng cao chất lượng hoạt động, năm 2025, tỉnh đã tiến hành đánh giá, phân loại 330 HTX trên tổng số 420 đơn vị hoạt động, làm cơ sở nhận diện những đơn vị có tiềm năng và xây dựng giải pháp củng cố các HTX còn yếu kém. Công tác đào tạo cũng được đẩy mạnh: trong chín tháng đầu năm 2026, tổ chức 12 lớp tập huấn với 561 lượt cán bộ quản lý HTX và lực lượng phụ trách kinh tế tập thể ở cơ sở.
Thực tiễn cho thấy, HTX chỉ thực sự phát huy vai trò khi đủ năng lực tổ chức sản xuất thống nhất, xây dựng quy trình chuẩn, cung ứng vật tư đầu vào, hướng dẫn kỹ thuật và kết nối đầu ra bền vững. Đây chính là bước chuyển biến quan trọng: từ việc chỉ tập hợp đơn thuần nông dân sang tổ chức sản xuất theo chuỗi giá trị hiện đại.
Tổ chức lại sản xuất được kỳ vọng giúp Cà Mau phát huy lợi thế vùng nguyên liệu, nâng sức cạnh tranh ngành hàng tôm và gia tăng lợi ích cho người sản xuất (Ảnh minh họa T.N).
Ngành tôm là lĩnh vực đi đầu thể hiện rõ vai trò liên kết sản xuất tại Cà Mau. Năm 2025, tỉnh phát triển thêm 4 chuỗi liên kết giữa doanh nghiệp, HTX và hộ nuôi, nâng tổng số lên hơn 48 chuỗi. Diện tích nuôi đạt chứng nhận tiêu chuẩn quốc tế như EU Organic, Canada Organic, BAP, ASC, VietGAP và GlobalGAP đạt khoảng 38.169 ha. Những tiêu chuẩn này không chỉ đòi hỏi chất lượng sản phẩm mà còn yêu cầu toàn bộ quy trình được kiểm soát chặt chẽ, dữ liệu đầy đủ và khả năng truy xuất nguồn gốc rõ ràng.
Đại diện Tập đoàn Thủy sản Minh Phú cho biết: HTX đóng vai trò không thể thay thế trong xây dựng các vùng nuôi đạt chuẩn quốc tế, từ kiểm soát quy trình, tập hợp sản lượng đến duy trì liên kết bền chặt giữa doanh nghiệp và người nuôi. Khi nguồn nguyên liệu được tổ chức bài bản, doanh nghiệp có điều kiện bảo đảm chất lượng và ổn định nguồn cung phục vụ chế biến và xuất khẩu.
Với sản phẩm đặc trưng cua Cà Mau, nhiều HTX đã chuyển hướng từ sản xuất nhỏ lẻ sang xây dựng vùng nguyên liệu tập trung, đầu tư chế biến sâu. Điển hình là HTX Tài Thịnh Phát Farm, hình thành vùng liên kết sản xuất rộng 960 ha với 320 hộ, bao tiêu khoảng 70 tấn cua mỗi năm. Sản phẩm “Thịt cua sinh thái” đạt chuẩn OCOP hiện có mặt tại các hệ thống siêu thị và nhà hàng trên toàn quốc.
Trong lĩnh vực lúa gạo, năm 2025, 27 doanh nghiệp cùng 50 HTX, tổ hợp tác liên kết sản xuất trên 53.357 ha, bao tiêu trên 320.000 tấn. Tỷ lệ sản lượng tiêu thụ theo liên kết tăng từ 12,2% (2022) lên 16,7% (2025).
Tại xã Khánh Bình, mô hình ứng dụng công nghệ số, truy xuất nguồn gốc thí điểm 500 ha năm 2026, hướng tới 6.000 ha năm 2030. Điều này khẳng định: liên kết nông dân – HTX – doanh nghiệp là chìa khóa nâng chất sản phẩm, mở rộng thị trường.
Chọn HTX hạt nhân, tăng sức mạnh thị trường
Theo PGS.TS Võ Hồng Tú - Phó Giám đốc Cơ sở Hậu Giang, Đại học Cần Thơ, Cà Mau sở hữu lợi thế sản xuất vượt trội với hơn 1,2 triệu tấn thủy sản mỗi năm, trong đó tôm hơn 565.000 tấn; sản lượng lúa đạt gần 1,84 triệu tấn. Sau khi sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh năm 2025, không gian sản xuất được mở rộng, tạo điều kiện thuận lợi hơn để kết nối các vùng nguyên liệu với cơ sở chế biến và xuất khẩu.
Tuy nhiên, quy mô lớn chưa đồng nghĩa với sức mạnh thị trường. Thực trạng nguồn cung còn phân tán, sản xuất giữa các hộ không đồng bộ khiến doanh nghiệp khó dự báo sản lượng, kiểm soát chất lượng và giữ vững hợp đồng. Khi giá cả biến động, việc thực hiện cam kết càng gặp nhiều thách thức.
Chuyên gia đề xuất: HTX không cần thiết phải mua toàn bộ sản phẩm của thành viên để phát huy vai trò. Thay vào đó, có thể đóng vai trò đơn vị cung cấp dịch vụ chung như mua vật tư tập trung, lập kế hoạch sản xuất, kiểm nghiệm, chứng nhận, bảo quản lạnh, phân loại, đóng gói và tổ chức tiêu thụ. Một giải pháp hiệu quả là thực hiện ủy thác tiêu thụ tập trung: sản phẩm vẫn thuộc về thành viên cho đến khi giao dịch hoàn tất, HTX đại diện đàm phán, tổ chức bán hàng và thu phí dịch vụ theo thỏa thuận. Cách làm này vừa giảm áp lực vốn cho HTX, vừa tập hợp được nguồn cung đủ lớn để đàm phán với doanh nghiệp.
Để liên kết bền vững, hợp đồng cần quy định rõ cơ chế xác định giá, sản lượng, thời điểm chốt giá, phương thức thanh toán và giải quyết tranh chấp; minh bạch chính là nền tảng giữ gìn niềm tin giữa các bên.
Hiện nay, vốn điều lệ thấp, cơ sở vật chất hạn chế, năng lực quản trị và ứng dụng công nghệ số chưa đồng đều vẫn là khó khăn phổ biến của nhiều HTX. Do đó, thay vì hỗ trợ dàn trải, tỉnh cần lựa chọn các HTX đủ năng lực làm hạt nhân để đầu tư tập trung, với tiêu chí dựa trên năng lực quản trị, tính minh bạch tài chính, trình độ kỹ thuật, khả năng quản lý dữ liệu và sự tham gia của doanh nghiệp liên kết.
Về lộ trình: năm 2026 xây dựng cơ sở dữ liệu, bản đồ chuỗi giá trị và lựa chọn 10–15 HTX hạt nhân ở các ngành chủ lực; năm 2027 tập trung thí điểm hợp đồng, cơ chế giá và truy xuất nguồn gốc; giai đoạn 2028–2030 đánh giá, hoàn thiện và nhân rộng mô hình hiệu quả. Cùng với đó, thúc đẩy tín dụng theo chuỗi giá trị, khuyến khích doanh nghiệp gắn bó sâu hơn với vùng nguyên liệu.
Tổ chức lại sản xuất không loại bỏ kênh tiêu thụ đa dạng hay hạn chế quyền lựa chọn của nông dân. Vai trò mỗi bên rõ ràng: Nhà nước kiến tạo chính sách, hạ tầng; doanh nghiệp dẫn dắt theo thị trường; HTX tổ chức sản xuất, điều phối giao dịch; nông dân tuân thủ quy trình, bảo đảm chất lượng. Khi đó, HTX thực sự là “mắt xích” chuỗi giá trị — nâng quyền thương lượng người sản xuất, ổn định nguồn cung cho doanh nghiệp, giúp Cà Mau phát huy lợi thế, phát triển nông nghiệp xanh, bền vững.
Trọng Nghĩa
