Xuất nhập khẩu và yêu cầu tái định hình chiến lược phát triển

Cần sớm cập nhật chiến lược xuất nhập khẩu trong bối cảnh mới

Bước sang giai đoạn 2026 - 2030, hoạt động xuất nhập khẩu đứng trước những yêu cầu mới về tư duy và cách tiếp cận. Bối cảnh kinh tế - thương mại trong và ngoài nước đã có nhiều chuyển dịch, trong khi mục tiêu tăng trưởng đặt ra ngày càng cao. Điều này đòi hỏi chiến lược xuất nhập khẩu không chỉ dừng ở việc mở rộng quy mô hay gia tăng kim ngạch, mà phải được tái định hình theo hướng toàn diện, gắn với chất lượng tăng trưởng và năng lực tự chủ của nền kinh tế.

Chia sẻ tại “Tọa đàm và định hướng các giải pháp thúc đẩy xuất khẩu năm 2026" trong khuôn khổ “Hội nghị thúc đẩy xuất khẩu năm 2026” chiều 29/1, từ góc nhìn xây dựng và giám sát chính sách, ông Phan Đức Hiếu, Ủy viên Thường trực Ủy ban Kinh tế của Quốc hội khóa XV cho rằng, yêu cầu đặt ra hiện nay không chỉ là duy trì đà tăng trưởng xuất nhập khẩu, mà là làm rõ đường hướng phát triển cho nhiệm kỳ tới. Theo ông, những nội dung này cũng là trọng tâm được Quốc hội quan tâm khi thảo luận các nghị quyết về phát triển kinh tế - xã hội và tìm kiếm động lực tăng trưởng mới.

Một vấn đề cốt lõi được đặt ra là sự cần thiết phải rà soát và cập nhật chiến lược xuất nhập khẩu. Theo ông Phan Đức Hiếu, các điều kiện nền tảng đã thay đổi đáng kể so với thời điểm xây dựng các chiến lược trước đây, từ môi trường thương mại quốc tế, cấu trúc chuỗi cung ứng đến yêu cầu phát triển trong nước.

“Bối cảnh đã thay đổi rất nhiều, yêu cầu cũng đã khác. Vì vậy, cần sớm xem xét xây dựng và ban hành chiến lược xuất nhập khẩu trong bối cảnh mới, với phạm vi bao trùm cả hàng hóa và dịch vụ”, ông Phan Đức Hiếu nhấn mạnh.

Theo ông, chiến lược mới không chỉ là điều chỉnh về thời gian hay mục tiêu, mà cần thay đổi cách tiếp cận, phản ánh đúng thực tiễn và dư địa phát triển của nền kinh tế. Việc sớm định hình chiến lược cập nhật sẽ tạo cơ sở để các bộ, ngành, địa phương và cộng đồng doanh nghiệp chủ động xây dựng kế hoạch, đồng thời bảo đảm sự thống nhất trong triển khai chính sách xuất nhập khẩu trong giai đoạn tới.

Bên cạnh các nhóm hàng xuất khẩu chủ lực, ông Phan Đức Hiếu cho rằng chiến lược mới cần được xây dựng trên tư duy mở, tận dụng tối đa mọi dư địa tăng trưởng. Thực tiễn cho thấy, ngoài những mặt hàng đã định hình vị thế trên thị trường quốc tế, vẫn còn nhiều sản phẩm có tiềm năng xuất khẩu nếu được tổ chức, hỗ trợ và kết nối thị trường phù hợp.

“Không nên chỉ tập trung vào một số mặt hàng chủ lực đã quen thuộc, mà cần phát huy mọi sản phẩm có khả năng xuất khẩu, kể cả những sản phẩm trước đây chưa được định hình rõ trong chiến lược”, ông Phan Đức Hiếu nêu quan điểm.

Theo ông, cách tiếp cận này cho phép huy động rộng hơn nguồn lực của doanh nghiệp, đặc biệt là khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa, qua đó mở rộng không gian tăng trưởng xuất khẩu.

Trong bối cảnh thương mại điện tử và các mô hình kinh doanh mới phát triển nhanh, việc đa dạng hóa sản phẩm và kênh xuất khẩu càng trở nên quan trọng, giúp doanh nghiệp linh hoạt hơn trong tiếp cận thị trường và giảm phụ thuộc vào một số phân khúc truyền thống.

Liên quan đến hội nhập kinh tế quốc tế, ông Phan Đức Hiếu cho rằng Việt Nam đã ký kết nhiều hiệp định thương mại tự do (FTA), song vấn đề không chỉ nằm ở số lượng, mà ở hiệu quả khai thác. Theo ông, câu hỏi quan trọng cần được đặt ra là mức độ tận dụng FTA đã thực sự lan tỏa tới đâu, đặc biệt với khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa.

“Việt Nam đã có 17 hiệp định thương mại tự do, nhưng cần nhìn thẳng vào thực tế là không phải mọi doanh nghiệp đều tận dụng được các hiệp định này, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa”, ông Phan Đức Hiếu lưu ý.

Nếu lợi ích từ FTA chủ yếu tập trung ở một nhóm doanh nghiệp lớn, thì dư địa chính sách vẫn chưa được khai thác đầy đủ. Từ đó, ông cho rằng cần có những mô hình và giải pháp linh hoạt hơn để hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa tham gia sâu hơn vào chuỗi xuất khẩu, qua đó mở rộng đối tượng hưởng lợi từ hội nhập và nâng cao hiệu quả thực thi các FTA.

Xây dựng thương hiệu để nâng cao giá trị xuất khẩu

Một trụ cột khác của chiến lược xuất nhập khẩu trong giai đoạn mới là nâng cao giá trị gia tăng thông qua xây dựng thương hiệu. Theo ông Phan Đức Hiếu, tăng trưởng xuất khẩu về lượng là cần thiết, nhưng chưa đủ nếu thiếu nền tảng thương hiệu và thông tin minh bạch về sản phẩm.

“Xây dựng thương hiệu là yếu tố then chốt để nâng cao giá trị gia tăng. Người tiêu dùng cần được cung cấp đầy đủ thông tin về sản phẩm, từ chủng loại, chất lượng đến nguồn gốc và quy trình sản xuất”, ông Phan Đức Hiếu nhấn mạnh.

Theo ông, khi thương hiệu được đầu tư bài bản, giá trị giữ lại trong nước sẽ được cải thiện, góp phần nâng cao hiệu quả xuất khẩu một cách bền vững. Điều này đặc biệt quan trọng đối với các mặt hàng nông sản, nơi Việt Nam có lợi thế về sản lượng nhưng giá trị gia tăng và mức độ nhận diện thương hiệu trên thị trường quốc tế vẫn còn nhiều dư địa để cải thiện.

Nhìn tổng thể, yêu cầu tái định hình chiến lược xuất nhập khẩu trong giai đoạn 2026-2030 không chỉ xuất phát từ biến động bên ngoài, mà còn từ chính mục tiêu phát triển nội tại của nền kinh tế. Chiến lược mới cần kết hợp hài hòa giữa hàng hóa và dịch vụ, giữa mở rộng quy mô và nâng cao chất lượng, giữa hội nhập sâu và củng cố nội lực.

Những gợi mở từ góc nhìn lập pháp cho thấy, xuất nhập khẩu trong giai đoạn tới không chỉ là câu chuyện về kim ngạch, mà là bài toán về chiến lược phát triển dài hạn, bảo đảm tăng trưởng bền vững và bao trùm trong bối cảnh mới.

Ông Phan Đức Hiếu nhấn mạnh: “Xuất nhập khẩu trong giai đoạn tới cần được nhìn nhận theo cách toàn diện hơn, bao trùm cả hàng hóa và dịch vụ, đồng thời gắn với việc phát huy tối đa dư địa của doanh nghiệp và thị trường”.