Những ngày gần đây và hôm nay (21/4), các địa phương trên cả nước tổ chức nhiều sự kiện ý nghĩa nhân Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam 2026. Có thể nói, việc dành riêng một ngày để tôn vinh sách và văn hóa đọc là lời nhắc nhở mạnh mẽ về vai trò bền vững của tri thức trong đời sống con người. Sách và văn hóa đọc mang ý nghĩa sâu sắc, góp phần khẳng định vị trí không thể thay thế của sách trong đời sống tinh thần.
Tôn vinh văn hóa đọc và truyền cảm hứng, tạo thói quen đọc sách cho thế hệ trẻ. Ảnh: DL
Đọc sách để trưởng thành và thay đổi. Có rất nhiều câu nói hay của các vĩ nhân thế giới đúc kết và nói về ý nghĩa của việc đọc sách: “Sách là người bạn thầm lặng, nhưng chúng có thể thay đổi cuộc đời bạn” - Ernest Hemingway; “Người đọc sách sống nhiều cuộc đời hơn người không đọc” - George R.R. Martin hay “Sách mở ra cánh cửa cho những giấc mơ mà bạn chưa từng nghĩ tới” - C.S. Lewis; “Cuộc sống sẽ trở nên phong phú hơn khi có sự hiện diện của những cuốn sách bên cạnh” - Henry David Thoreau…
Sách, tự thân nó, không chỉ là tập hợp của chữ nghĩa. Đó là kết tinh của lịch sử, kinh nghiệm, trí tuệ và sáng tạo của nhân loại qua nhiều thế hệ. Mỗi cuốn sách là một hành trình tri thức được chắt lọc, hệ thống và kiểm chứng. Vì vậy, đọc sách không đơn thuần là tiếp nhận thông tin, mà là quá trình đối thoại với tri thức, với tác giả và với chính mình.
Trong xã hội hiện đại, nơi tri thức trở thành nguồn lực then chốt của phát triển, đọc sách chính là con đường căn bản và bền vững nhất để tích lũy và tái tạo tri thức.
Với mỗi cá nhân, việc duy trì thói quen đọc sách mang lại những giá trị toàn diện. Một người đọc nhiều, đọc có chọn lọc, thường là người có nền tảng tri thức vững vàng và khả năng thích ứng linh hoạt trong cuộc sống luôn có những yêu cầu mới đặt ra.
Ở tầm vĩ mô, văn hóa đọc gắn liền với chất lượng nguồn nhân lực. Thực tiễn cho thấy, những xã hội có thói quen đọc sách phổ biến thường là những xã hội có nền kinh tế tri thức phát triển, có khả năng đổi mới sáng tạo cao.
Tuy nhiên, hiện nay văn hóa đọc đang phải đối mặt với không ít thách thức. Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số đã làm thay đổi căn bản cách con người tiếp nhận thông tin. Thói quen “đọc nhanh”, “xem lướt”, tiêu thụ nội dung ngắn trên các nền tảng số đang dần lấn át việc đọc sách theo chiều sâu.
Sự thay đổi này không phải hoàn toàn tiêu cực, bởi nó phản ánh xu hướng tất yếu của thời đại. Tuy nhiên, nếu không được định hướng đúng, nó có thể dẫn đến một hệ quả đáng lo ngại: Hình thành một thế hệ quen với tri thức “bề mặt”, thiếu khả năng đào sâu, phân tích và hệ thống hóa vấn đề.
Đặc biệt, với thế hệ trẻ - những người sinh ra và lớn lên trong môi trường số đang đứng trước lựa chọn quan trọng: Tiếp cận tri thức theo chiều rộng hay theo chiều sâu. Việc khuyến khích người trẻ đọc sách, vì thế, không chỉ là câu chuyện của sở thích cá nhân, mà là vấn đề mang tính chiến lược đối với tương lai của xã hội.
Để văn hóa đọc thực sự lan tỏa, trước hết cần bắt đầu từ ý thức cá nhân. Thói quen đọc sách không thể hình thành trong ngày một ngày hai, mà là kết quả của quá trình rèn luyện bền bỉ. Mỗi người, đặc biệt là người trẻ, cần xác định rõ mục tiêu đọc để học tập, để phát triển bản thân hay để mở rộng tầm nhìn, từ đó lựa chọn nội dung và phương pháp đọc phù hợp.
Gia đình giữ vai trò nền tảng trong việc hình thành thói quen đọc. Một đứa trẻ lớn lên trong môi trường có sách, có cha mẹ đọc sách sẽ có nhiều khả năng trở thành người yêu sách. Những hành động đơn giản như cùng con đọc sách mỗi ngày, tạo không gian đọc trong gia đình… có thể tạo ra những ảnh hưởng lâu dài và sâu sắc.
Nhà trường, với vai trò định hướng, cần chuyển từ “dạy đọc” sang “dạy cách đọc”. Không chỉ dừng lại ở việc cung cấp kiến thức, giáo dục mà cần trang bị cho học sinh kỹ năng lựa chọn sách, phương pháp đọc hiệu quả và khả năng vận dụng tri thức vào thực tiễn. Quan trọng hơn, cần khơi dậy niềm hứng thú đọc sách như một nhu cầu tự thân, chứ không phải là nhiệm vụ bắt buộc.
Ở cấp độ xã hội, việc phát triển các thiết chế hỗ trợ văn hóa đọc như thư viện, không gian đọc cộng đồng, phố sách… cần được tiếp tục đẩy mạnh. Đồng thời, trong xu thế chuyển đổi số, việc xây dựng các nền tảng đọc trực tuyến, số hóa tài liệu và ứng dụng công nghệ vào xuất bản sẽ góp phần mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức cho mọi tầng lớp người dân, đặc biệt là giới trẻ.
Một yếu tố quan trọng khác là chất lượng của sách. Người đọc chỉ gắn bó với sách khi họ tìm thấy giá trị thực sự trong từng trang viết. Vì vậy, các nhà xuất bản, tác giả cần nâng cao trách nhiệm xã hội, chú trọng nội dung, bảo đảm tính chính xác, tính học thuật và giá trị nhân văn của mỗi xuất bản phẩm.
Cần khẳng định rằng, đọc sách không chỉ là hành vi cá nhân, mà còn là biểu hiện của trình độ văn hóa và mức độ phát triển của một xã hội. Khi việc đọc trở thành thói quen, thành nhu cầu tự thân của mỗi người, thì văn hóa đọc mới thực sự bén rễ và lan tỏa bền vững.
Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam, vì thế không chỉ là dịp để tôn vinh những cuốn sách, mà còn là lời kêu gọi hành động: Hãy đọc sách nhiều hơn, đọc sâu hơn và đọc có ý thức hơn. Đặc biệt, với thế hệ trẻ, mỗi trang sách mở ra không chỉ là tri thức, mà còn là cơ hội để hiểu mình, hiểu thế giới và định hình tương lai.
Vì một xã hội học tập, sáng tạo và phát triển bền vững, việc khơi dậy và lan tỏa văn hóa đọc, đặc biệt trong giới trẻ, cần được xem là một nhiệm vụ lâu dài, liên tục và mang tính chiến lược. Trong kỷ nguyên số, khi tri thức trở thành nguồn lực quan trọng nhất, việc xây dựng và phát triển văn hóa đọc chính là đầu tư cho tương lai.
