Trước những biến động địa chính trị phức tạp đe dọa chuỗi cung ứng toàn cầu, việc bảo đảm an ninh năng lượng đã trở thành nhiệm vụ trọng tâm hàng đầu để duy trì đà tăng trưởng kinh tế bền vững tại châu Á và khu vực ASEAN.
Mạch máu kinh tế trước áp lực địa chính trị
Châu Á hiện là động lực tăng trưởng kinh tế toàn cầu, song cũng là khu vực có mức độ phụ thuộc lớn vào nguồn năng lượng nhập khẩu. Theo số liệu từ Cơ quan Thông tin Năng lượng Hoa Kỳ (EIA), eo biển Hormuz, tuyến đường hàng hải huyết mạch nằm giữa vịnh Oman và vịnh Ba Tư là nơi vận chuyển hơn 20% sản lượng dầu mỏ tiêu thụ toàn cầu, tương đương khoảng hơn 20 triệu thùng mỗi ngày. Đáng chú ý, hơn 70% lượng dầu thô đi qua eo biển này được dẫn hướng tới các thị trường trọng điểm tại châu Á như Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ, Hàn Quốc và các quốc gia Đông Nam Á.
Bất kỳ sự gián đoạn hay bất ổn nào tại khu vực Trung Đông tác động đến eo biển Hormuz đều ngay lập tức tạo ra những biến động lên giá dầu thế giới, gây áp lực trực tiếp đến chi phí sản xuất, lạm phát và an ninh năng lượng của toàn khu vực châu Á. Thực tế này đòi hỏi các quốc gia phải nhanh chóng tìm kiếm các giải pháp tự chủ, đa dạng hóa nguồn cung và thúc đẩy hợp tác đa phương để bảo vệ nền kinh tế trước những cú sốc từ bên ngoài. An ninh năng lượng không còn là vấn đề riêng lẻ của từng quốc gia mà đã trở thành trụ cột cốt lõi trong chương trình nghị sự chung.
Hội nghị Bộ trưởng Năng lượng ASEAN (AMEM) đặc biệt về tình hình mới nhất tại Trung Đông diễn ra vào ngày 27/4/2026. Ảnh: Bộ Công Thương
Với quy mô dân số khoảng 700 triệu người, tốc độ đô thị hóa nhanh và làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng công nghiệp mạnh mẽ, Đông Nam Á đang là một trong những khu vực có nhu cầu năng lượng tăng trưởng nhanh nhất thế giới. Dự báo từ các tổ chức quốc tế cho thấy, nhu cầu năng lượng của khu vực này có thể chiếm tới 25% tổng nhu cầu gia tăng toàn cầu trong những thập kỷ tới.
Tuy nhiên, Đông Nam Á cũng là khu vực nhạy cảm trước rủi ro an ninh năng lượng do phần lớn lượng dầu thô và khí hóa lỏng (LNG) phục vụ sản xuất vẫn phụ thuộc vào các tuyến hàng hải đi qua các điểm nghẽn địa lý như eo biển Hormuz và eo biển Malacca.
Trước bối cảnh đó, các nước ASEAN đang đẩy mạnh triển khai Kế hoạch hành động ASEAN về hợp tác năng lượng (APAEC) giai đoạn 2026 - 2030 với những mục tiêu khu vực đầy tham vọng: giảm 40% cường độ năng lượng, hướng tới mục tiêu năng lượng tái tạo chiếm 30% trong cơ cấu năng lượng sơ cấp và chiếm 45% trong tổng công suất lắp đặt nguồn điện vào năm 2030. Những con số này minh chứng cho nỗ lực chuyển dịch đồng bộ, giúp Đông Nam Á giảm dần sự phụ thuộc vào nguồn nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu rủi ro.
Mục tiêu trọng tâm là tăng cường kết nối hạ tầng năng lượng khu vực, tối ưu hóa các nguồn lực sẵn có và từng bước chuyển dịch sang các nguồn năng lượng sạch hơn. Sự liên kết này không chỉ giúp giảm bớt rủi ro từ các tuyến vận tải biển quốc tế bị đe dọa, mà còn tạo nền tảng vững chắc cho việc xây dựng một thị trường năng lượng tự cường và bền vững.
Hợp tác chủ động và thực chất của Việt Nam
Là một thành viên tích cực và có trách nhiệm trong cộng đồng ASEAN cũng như khu vực châu Á, Việt Nam luôn xác định bảo đảm an ninh năng lượng là yếu tố then chốt để phát triển kinh tế - xã hội. Trong những năm qua, Việt Nam đã chủ động và nỗ lực đóng góp vào tiến trình hợp tác năng lượng đa phương thông qua nhiều hoạt động thực chất và toàn diện trên các lĩnh vực then chốt.
Việt Nam luôn xác định bảo đảm an ninh năng lượng là yếu tố then chốt để phát triển kinh tế - xã hội. Ảnh: baochinhphu.vn
Trên phương diện xây dựng khung khổ pháp lý và định chế hợp tác, Việt Nam luôn đóng vai trò chủ động trong việc vận hành các tổ chức năng lượng đa phương khu vực. Thông qua việc tham gia sâu vào các cơ chế điều phối lớn như Hội nghị Bộ trưởng Năng lượng ASEAN (AMEM), Hội nghị Quan chức cấp cao Năng lượng ASEAN (SOME), Hội đồng Dầu khí ASEAN (ASCOPE), hay Hội đồng các nhà Lãnh đạo doanh nghiệp điện lực ASEAN (HAPUA), Việt Nam đã đóng góp quan trọng vào tiến trình định hình các chính sách năng lượng khu vực. Việt Nam cũng phối hợp chặt chẽ với các nước thành viên thảo luận, hoàn thiện các văn bản ký kết quan trọng như Bản ghi nhớ về Lưới điện ASEAN (APG), Hiệp định An ninh Dầu khí ASEAN (APSA) và Kế hoạch hành động APAEC giai đoạn mới.
Ở cấp độ quốc gia, hành lang pháp lý đang được hoàn thiện đồng bộ với các cơ chế thí điểm mua bán điện trực tiếp (DPPA), cơ chế phát triển điện gió ngoài khơi và các quy chuẩn kỹ thuật tương thích với tiêu chuẩn chung của ASEAN nhằm chuẩn bị sẵn sàng cho việc gia nhập thị trường điện cạnh tranh liên quốc gia.
Để hiện thực hóa các cam kết kết nối dòng chảy năng lượng bền vững, Việt Nam thực hiện chiến lược phát triển đồng bộ và đa dạng hóa mọi loại hình hạ tầng năng lượng. Việt Nam đi đầu trong việc liên kết lưới điện quốc gia với các nước láng giềng, trong đó đã thông qua chủ trương nhập khẩu điện từ 47 dự án nguồn điện tại Lào với tổng công suất lên tới 8.260 MW tính đến cuối năm 2025. Đồng thời, Việt Nam tích cực cùng các đối tác như Singapore, Malaysia nghiên cứu khả thi dự án xây dựng tuyến cáp ngầm xuyên biển để xuất nhập khẩu điện sạch trực tiếp, tạo tiền đề xây dựng trục truyền tải huyết mạch cho toàn khối Đông Nam Á.
Trong lĩnh vực dầu khí, Việt Nam duy trì sự tham gia chặt chẽ trong dự án Đường ống dẫn khí ASEAN nhằm tối ưu hóa hạ tầng kết nối, bảo đảm luân chuyển nguồn khí tự nhiên giữa các mỏ khí nội khối, giảm thiểu áp lực nhập khẩu từ các thị trường xa xôi ngoài khu vực. Với thế mạnh bờ biển dài và nguồn bức xạ nhiệt lớn, quốc gia cũng đẩy mạnh quy hoạch hạ tầng nguồn điện gió ngoài khơi và điện mặt trời, thu hút dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) từ Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore để hình thành các tổ hợp công nghiệp năng lượng tái tạo tích hợp hệ thống lưu trữ năng lượng hiện đại.
Nhận thức rõ công nghệ và con người là chìa khóa để vận hành hiệu quả các nguồn năng lượng mới, Việt Nam tập trung đẩy mạnh nghiên cứu và ứng dụng khoa học công nghệ thông qua các chương trình hợp tác quốc tế. Việt Nam đã thiết lập các mối quan hệ đối tác toàn diện với Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) và Cơ quan Năng lượng tái tạo quốc tế (IRENA) nhằm tiếp cận các công nghệ vận hành lưới điện thông minh, công nghệ sản xuất hydro xanh, amoniac xanh và các giải pháp thu hồi carbon.
Trong khuôn khổ các chương trình hợp tác đa phương như AMEM+3, Việt Nam tích cực tiếp nhận các chương trình chuyển giao công nghệ kỹ thuật cao phục vụ cho lộ trình chuyển dịch năng lượng và bảo đảm an toàn hạt nhân thế hệ mới, hướng tới nâng cao năng lực nội địa hóa thiết bị ngành năng lượng. Đồng thời, thông qua các dự án hỗ trợ kỹ thuật của ASEAN và các đối tác phát triển lớn trên thế giới, đội ngũ cán bộ, kỹ sư ngành năng lượng Việt Nam liên tục được đào tạo chuyên sâu về quản lý vận hành thị trường điện cạnh tranh, kiểm soát an toàn hệ thống tích hợp nguồn năng lượng tái tạo quy mô lớn và kỹ thuật bảo dưỡng các tổ hợp điện gió ngoài khơi phức tạp.
Sự chủ động của Việt Nam trong việc hợp tác song phương và đa phương không chỉ góp phần bảo đảm vững chắc an ninh năng lượng trong nước, bảo vệ nền kinh tế trước các biến động từ thị trường quốc tế, mà còn khẳng định vai trò cầu nối quan trọng trong việc kiến tạo một thị trường năng lượng sạch, tự chủ và bền vững cho toàn khu vực ASEAN trên hành trình cùng chèo lái tương lai.
Trước những thách thức từ các điểm nghẽn địa lý và biến động thị trường, việc tăng cường kết nối hạ tầng và đẩy mạnh chuyển dịch xanh là lộ trình tất yếu để ASEAN bảo đảm an ninh năng lượng. Với tinh thần trách nhiệm, Việt Nam tiếp tục khẳng định vai trò cầu nối quan trọng, góp phần kiến tạo một cộng đồng tự cường và phát triển bền vững.
