Bên dòng hồ ở bản Tân Hương, xã Quỳ Châu, tỉnh Nghệ An, những đàn vịt bầu Quỳ thong thả bơi lội, kiếm ăn dưới làn nước. Nhìn đàn vịt hôm nay, ít ai biết phía sau đó là nhiều năm tìm kiếm con giống, học hỏi kỹ thuật phối giống, ấp trứng và những lần thất bại của hai người nông dân muốn giữ lại một giống vịt bản địa.
Với anh Trần Bảo Trung và anh Nguyễn Xuân An, làm giống không đơn thuần là nuôi cho đàn vịt sinh sôi. Điều khó hơn là làm sao giữ được những đặc tính vốn có của vịt bầu Quỳ, từ đó tạo ra nguồn giống đủ chất lượng để người dân tiếp tục nuôi và phát triển.
Đi tìm những con vịt còn giữ được “chất” bầu Quỳ
Vịt bầu Quỳ là giống vịt bản địa có từ lâu đời, nổi tiếng với thịt thơm, chắc, ngọt, ít mỡ và không có mùi hôi. Giống vịt này cũng có khả năng thích nghi tốt với điều kiện thời tiết, sức chống chịu bệnh cao, có khả năng bơi lội và kiếm ăn tự nhiên.
Nhưng chính quá trình chăn nuôi nhỏ lẻ lại đặt giống vịt này trước nguy cơ bị pha tạp. Để tăng nhanh số lượng, một số hộ dân cho vịt bầu phối giống với những giống vịt khác. Qua thời gian, những đặc tính vốn có của giống bản địa dần bị pha trộn, trong khi nguồn giống thuần ngày càng khó tìm.
Trong bối cảnh đó, việc gây dựng lại một đàn giống gốc không phải chuyện có thể thực hiện trong một sớm một chiều. Anh Trung và anh An bắt đầu bằng cách tìm đến từng hộ dân trong xã, lựa chọn những con vịt có đặc điểm phù hợp rồi mua gom về nuôi. Từ những con giống ban đầu, hai anh tiếp tục tìm hiểu cách phối giống, ấp trứng và chăm sóc vịt con.
“Ban đầu tôi chưa biết rõ tập tính của giống vịt cũng như kỹ thuật ấp trứng nên tỷ lệ nở thấp, vịt con chết nhiều. Đặc biệt, tôi chưa biết cách tạo các dòng thuần chủng nên chất lượng đàn vịt chưa đạt yêu cầu”, anh Trung nhớ lại.
Thất bại không khiến hai người bỏ cuộc. Họ tiếp tục tìm hiểu, học hỏi và làm lại từ đầu. Bởi càng nuôi, anh Trung càng nhận ra rằng điều khó nhất không phải làm cho đàn vịt tăng về số lượng mà là giữ được những đặc tính quý của giống bầu Quỳ.
Muốn vậy, từng con vịt bố mẹ phải được lựa chọn kỹ; quá trình sinh trưởng, sinh sản phải được theo dõi; việc phối giống phải được thực hiện có tính toán và quan trọng nhất là phải kiên trì qua nhiều thế hệ.
“Muốn có đàn vịt chuẩn, không lai tạp thì người làm giống phải có đam mê và kiên trì. Không thể làm trong một thời gian ngắn mà có được”, anh Trung chia sẻ.
Sự kiên trì ấy từng bước đem lại kết quả. Từ những con giống được chọn lọc, đàn vịt bố mẹ dần ổn định. Hai anh đầu tư xây dựng chuồng trại, duy trì khoảng 400 con vịt bố mẹ giống gốc và đầu tư máy ấp có công suất 5.000 trứng mỗi mẻ.
Trang trại được bố trí cạnh bờ suối, tạo không gian để vịt bơi lội, vận động và kiếm ăn. Rong rêu, ốc, cá nhỏ, tôm, tép... trong môi trường tự nhiên cũng trở thành nguồn thức ăn, góp phần tạo nên chất lượng thịt đặc trưng của giống vịt này.
Giữ được giống, phải giữ được cả đầu ra
Nếu việc tìm và giữ con giống thuần là bước đầu tiên thì nhân đàn lại là một bài toán khác. Vịt bầu Quỳ có sản lượng trứng không cao, chỉ khoảng 70-100 trứng/con/năm. Với đàn khoảng 500 con, mỗi ngày chỉ thu được hơn 200 quả trứng, tỷ lệ nở khoảng 80%.
Nguồn con giống vì thế không thể tăng nhanh. Trong khi đó, giá vịt giống dao động 18.000-20.000 đồng/con. Chi phí duy trì đàn cũng không nhỏ: một đàn khoảng 500 con có thể tiêu tốn từ 300.000-400.000 đồng tiền thức ăn mỗi ngày.
Những con số ấy cho thấy, để giữ một giống vịt bản địa bằng cách làm giống hàng hóa, người nuôi phải chấp nhận một quá trình đầu tư dài hơi. Không chỉ có kỹ thuật, mô hình còn cần nguồn vốn, sự ổn định về con giống và quan trọng hơn là thị trường tiêu thụ.
Đây cũng là lý do mô hình của anh Trung và anh An không dừng lại ở việc duy trì đàn vịt bố mẹ. Từ nguồn giống đã được chọn lọc, hai anh từng bước hướng tới cung cấp con giống cho người dân và vịt thương phẩm cho các khu du lịch cộng đồng.
“Được chính quyền địa phương động viên, hỗ trợ về kỹ thuật và nguồn vốn, tôi càng có thêm động lực để làm lại. Đến nay, mô hình đã cho kết quả bước đầu, có thể cung cấp giống cho người dân và vịt thương phẩm cho các khu du lịch cộng đồng”, anh Trung nói.
Vịt bầu Quỳ đang được xã Quỳ Châu bảo tồn và phát triển (Ảnh: TY).
Theo ông Nguyễn Văn Dũng, Chủ tịch UBND xã Quỳ Châu, mô hình của anh Trần Bảo Trung và anh Nguyễn Xuân An bước đầu cho thấy hiệu quả trong việc duy trì, phát triển giống vịt bầu Quỳ. Trước đây, mô hình được anh Trung triển khai tại xã Châu Tiến. Sau khi thực hiện việc sắp xếp đơn vị hành chính, địa phương đã đề xuất hai anh đưa mô hình về xã Quỳ Châu, tiếp tục đầu tư hệ thống ấp trứng với công suất 5.000 quả/mẻ nhằm duy trì và nhân giống vịt bầu Quỳ F1. Qua thực tế triển khai, mô hình đang tạo nguồn con giống ổn định, mở ra hướng phát triển giống vịt bản địa theo quy mô hàng hóa.
Thời gian tới, xã Quỳ Châu tiếp tục phối hợp với các đơn vị liên quan xây dựng kế hoạch phát triển mô hình theo từng giai đoạn; tăng cường tuyên truyền, vận động người dân tham gia; tổ chức tập huấn kỹ thuật chăn nuôi, chăm sóc, phòng, chống dịch bệnh và ấp nở con giống.
Địa phương cũng hướng tới hỗ trợ các hộ dân trao đổi kinh nghiệm, kết nối tiêu thụ, từng bước hình thành chuỗi liên kết trong chăn nuôi vịt bầu Quỳ. Sản phẩm vịt bầu Quỳ đang được xây dựng, nâng cấp theo hướng đạt chứng nhận OCOP, từng bước đưa vào hệ thống nhà hàng, siêu thị tại những khu vực có nhu cầu và các tỉnh lân cận.
Trước đó, tỉnh Nghệ An đã có dự án hỗ trợ khôi phục và phát triển đàn vịt bầu Quỳ. Địa phương cũng xác định đây là một trong những sản phẩm nông nghiệp có lợi thế, cần được phát triển theo hướng hàng hóa, gắn sản xuất với thị trường.
Từ những con vịt được tìm mua trong từng hộ dân đến đàn giống gốc được chọn lọc, nhân nuôi, câu chuyện của anh Trung và anh An cho thấy bảo tồn một giống vật nuôi bản địa không chỉ là giữ lại một nguồn gen. Đó còn là quá trình biến giá trị vốn có của giống bản địa thành sinh kế, sản phẩm và lợi thế riêng của vùng đất.
Thiên Ý
