![]() |
| Dòng họ Lò bản Nà Tấu tuyên dương con cháu có thành tích cao trong học tập. |
Khi chuyện mỗi nhà trở thành việc chung của bản
Ở những bản làng vùng cao Nà Tấu, tỉnh Điện Biên, nếp sống văn hóa bắt đầu từ những việc gần gũi: Cách tổ chức đám cưới, đám tang, giữ gìn vệ sinh, chăm lo con cái và ứng xử giữa những người hàng xóm.
Để những việc riêng của mỗi gia đình trở thành trách nhiệm chung, người dân các bản xây dựng quy ước, thống nhất những chuẩn mực ứng xử phù hợp với đời sống cộng đồng.
Tại bản Co Pháy, quy ước hướng tới giữ gìn thuần phong, mỹ tục, phát huy tinh thần đoàn kết, tương trợ và từng bước loại bỏ tập quán không còn phù hợp. Nội dung trải rộng từ phát triển kinh tế, giáo dục, chăm sóc sức khỏe đến các hoạt động văn hóa, xã hội.
Trong đó, việc cưới, việc tang được quan tâm bởi gắn với phong tục lâu đời của đồng bào các dân tộc.

Quy ước bản Co Pháy khuyến khích tổ chức đám cưới gọn nhẹ, tiết kiệm, bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm; không ăn uống linh đình, gây lãng phí. Cộng đồng cũng thống nhất không tảo hôn, kết hôn cận huyết thống hoặc ép gả.
Với việc tang, quy ước đề cao sự trang nghiêm, tiết kiệm, tinh thần giúp đỡ gia đình có người qua đời, hạn chế hoạt động gây lãng phí và ảnh hưởng sinh hoạt chung.
Những nội dung tương tự được đưa vào quy ước của bản Nặm Chan III và bản Nong. Dù điều kiện sinh hoạt khác nhau, các bản đều hướng tới môi trường sống lành mạnh, giữ gìn phong tục tốt đẹp.
Các bản cũng xác định trách nhiệm mỗi gia đình trong nuôi dạy con cái, chăm sóc người thân, thực hiện bình đẳng giới, phòng ngừa bạo lực gia đình.
Từ những quy định ấy, xây dựng gia đình văn hóa không chỉ là danh hiệu bình xét hằng năm mà còn gắn với cách ứng xử và trách nhiệm của mỗi thành viên.

Giữ nếp sống đẹp từ những điều gần gũi
Ở vùng cao, nơi đời sống cộng đồng gắn bó với núi rừng, giữ gìn môi trường và cảnh quan bản làng cũng là một phần của nếp sống văn hóa.
Trong quy ước của Co Pháy, Nặm Chan III và Nong, người dân thống nhất giữ vệ sinh đường bản, không xả rác gây ô nhiễm, bảo vệ nguồn nước và các công trình công cộng.
Các bản còn đưa nội dung bảo vệ, phát triển rừng vào quy ước; khuyến khích trồng cây, phòng cháy, chữa cháy rừng, ngăn chặn hành vi chặt phá và khai thác lâm sản trái phép.
Một con đường sạch, khu dân cư đoàn kết hay cánh rừng được bảo vệ đều bắt đầu từ ý thức của từng gia đình. Đó cũng là cách quy ước gắn nếp sống văn hóa với trách nhiệm gìn giữ môi trường.
Tinh thần tương thân, tương ái được đề cao. Khi gia đình gặp hoạn nạn, thiên tai hoặc có người qua đời, cộng đồng được khuyến khích giúp đỡ bằng ngày công, vật chất hoặc những hình thức phù hợp.
Ở bản Nặm Chan III, quy ước còn đề cập việc động viên trẻ em đến trường đúng độ tuổi, tham gia khuyến học, khuyến tài và giúp đỡ học sinh khó khăn.
Ông Lý A Sỹ - Trưởng bản Nặm Chan III thông tin: “Quy ước được xây dựng để bà con cùng thực hiện, từ chuyện cưới hỏi, tang ma đến giữ vệ sinh, chăm lo cho con cái học hành. Chúng tôi muốn mỗi gia đình hiểu rằng thực hiện quy ước không chỉ để được công nhận gia đình văn hóa, mà còn để bản làng đoàn kết, cuộc sống ngày càng tốt hơn”.
Những nội dung ấy cho thấy xây dựng đời sống văn hóa không chỉ là giữ gìn phong tục mà còn gắn với học tập, sức khỏe và trách nhiệm cộng đồng.

Để quy ước thực sự đi vào đời sống
Sau sáp nhập, xã Nà Tấu có địa bàn rộng, nhiều dân tộc cùng sinh sống với những phong tục, tập quán riêng. Bởi vậy, xây dựng đời sống văn hóa cần sự tham gia của chính người dân.
Quy ước bản là hình thức phát huy vai trò tự quản của cộng đồng. Thông qua những nội dung được bàn bạc, thống nhất, các chuẩn mực chung có cơ sở đi vào sinh hoạt hằng ngày.
Tại Co Pháy, Nặm Chan III và Nong, quy ước đều đề cập trách nhiệm tuyên truyền, phổ biến pháp luật, vận động người dân thực hiện chủ trương, chính sách và những quy định chung.
Trưởng bản, chi bộ và các tổ chức đoàn thể là lực lượng gần dân, có điều kiện vận động, giải thích để người dân hiểu, thực hiện những nội dung đã thống nhất.
Các quy ước cũng gắn việc chấp hành chuẩn mực cộng đồng với bình xét gia đình văn hóa, biểu dương cá nhân, hộ gia đình thực hiện tốt. Những trường hợp vi phạm được đề cập với hình thức nhắc nhở, phê bình nhằm nâng cao ý thức trách nhiệm.
Ông Quàng Văn Dũng, Phó trưởng Phòng Văn hóa – Xã hội xã Nà Tấu, cho rằng: “Điều quan trọng trong xây dựng đời sống văn hóa là phát huy vai trò chủ thể của người dân. Quy ước phải phù hợp với phong tục, điều kiện từng bản, được bà con đồng thuận và tự giác thực hiện. Địa phương chú trọng tuyên truyền, vận động, phát huy vai trò trưởng bản, người có uy tín để những nội dung đã thống nhất trở thành nếp sống thường ngày”.
Tuy nhiên, giá trị của quy ước không nằm ở số lượng điều khoản mà ở sự đồng thuận, tự giác thực hiện của người dân.
Muốn vậy, tuyên truyền cần duy trì thường xuyên, cách giải thích gần gũi, dễ hiểu, gắn với những tình huống trong sinh hoạt gia đình, bản làng. Vai trò nêu gương của cán bộ, đảng viên, trưởng bản và các gia đình cũng cần được phát huy.
Ở Nà Tấu, quy ước được xây dựng từ những vấn đề gần gũi, từ chuyện cưới hỏi, tang ma đến vệ sinh môi trường, bảo vệ rừng, chăm lo việc học của trẻ và giúp đỡ nhau khi khó khăn.
Đó là cách gìn giữ văn hóa từ nền tảng cộng đồng, để mỗi gia đình không chỉ chăm lo cuộc sống riêng mà còn có trách nhiệm với nếp sống chung.
Khi những điều đã thống nhất được thực hiện bằng sự tự giác và đồng thuận, quy ước mới thực sự phát huy giá trị, trở thành sợi dây gắn kết cộng đồng, góp phần xây dựng những bản làng Nà Tấu ngày càng văn minh, giàu bản sắc.



